Nhà khởi nghiệp là nhà sáng lập doanh nghiệp

Khởi nghiệp là khoa học về quá trình sáng lập tổ chức kinh doanh; nhà khởi nghiệp là nhà sáng lập; doanh nghiệp khởi nghiệp là doanh nghiệp còn được dẫn dắt bởi nhà sáng lập.

Khởi nghiệp chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của một cá nhân mở một doanh nghiệp để tìm kiếm lợi nhuận. Trong mọi nền kinh tế phát triển, khởi nghiệp luôn được xem là một động lực kiến tạo xã hội. Mỗi doanh nghiệp mới được hình thành không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn tạo ra việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và hình thành một tầng lớp công dân có tinh thần làm chủ. Một quốc gia có nhiều doanh nhân không chỉ giàu có hơn mà còn ổn định hơn, bởi khi người dân có việc làm, có thu nhập và có cơ hội phát triển, nhiều vấn đề xã hội như thất nghiệp, tệ nạn, bất bình đẳng hay áp lực an sinh cũng từng bước được giảm thiểu. Xa hơn, khởi nghiệp góp phần hình thành bản lĩnh của một dân tộc dám sáng tạo, dám chịu trách nhiệm và dám kiến tạo tương lai.

Tuy nhiên, so với nhiều quốc gia trên thế giới, khoa học về khởi nghiệp ở Việt Nam vẫn là một lĩnh vực còn rất trẻ. Chỉ trong vài thập niên gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường, khởi nghiệp mới thực sự được quan tâm như một lĩnh vực nghiên cứu và đào tạo độc lập. Chính vì lịch sử phát triển còn ngắn, nền tảng lý luận còn mỏng và chưa được hệ thống hóa đầy đủ nên trong thực tiễn đã xuất hiện nhiều cách hiểu khác nhau, thậm chí mâu thuẫn với bản chất học thuật của khởi nghiệp. Có người đồng nhất khởi nghiệp với đổi mới sáng tạo; có người cho rằng chỉ doanh nghiệp công nghệ mới là doanh nghiệp khởi nghiệp; có người lại định nghĩa doanh nghiệp khởi nghiệp dựa trên số năm hoạt động, quy mô vốn, số lượng lao động hoặc doanh thu. Những cách tiếp cận thiếu thống nhất ấy không chỉ gây khó khăn cho nghiên cứu và đào tạo mà còn có thể dẫn tới những chính sách chưa thật sự phù hợp và làm suy giảm hiệu quả của hệ sinh thái khởi nghiệp.

Muốn phát triển một hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh, trước hết cần thống nhất về nền tảng khái niệm. Mọi ngành khoa học đều bắt đầu từ một hệ thống định nghĩa chuẩn, và khoa học khởi nghiệp cũng không phải là ngoại lệ.

Trước hết, khởi nghiệp (entrepreneurship) là hành trình thành lập một tổ chức kinh doanh nhằm tạo ra và đưa sản phẩm hoặc dịch vụ ra thị trường để đáp ứng nhu cầu của khách hàng, qua đó tạo ra giá trị cho xã hội và giá trị kinh tế cho tổ chức. Bản chất của khởi nghiệp không nằm ở quy mô vốn đầu tư, lĩnh vực hoạt động hay trình độ công nghệ, mà nằm ở hành vi kiến tạo một tổ chức kinh doanh mới để khai thác cơ hội thị trường.

Từ đó có thể xác định, nhà khởi nghiệp (entrepreneur) chính là nhà sáng lập (founder), người phát hiện cơ hội, huy động nguồn lực và trực tiếp tạo lập tổ chức kinh doanh mới. Nếu một cá nhân chỉ kinh doanh, quản lý hay điều hành một doanh nghiệp do người khác thành lập thì họ có thể là nhà quản trị hoặc doanh nhân, nhưng không còn là nhà khởi nghiệp theo đúng nghĩa học thuật. Khởi nghiệp luôn gắn với hành vi sáng lập.

Theo logic đó, doanh nghiệp khởi nghiệp cũng cần được hiểu lại. Doanh nghiệp khởi nghiệp không được xác định bởi số năm hoạt động, quy mô doanh thu, số lượng lao động hay giá trị vốn hóa. Một doanh nghiệp vẫn là doanh nghiệp khởi nghiệp khi nó đang được dẫn dắt bởi chính nhà sáng lập, người tiếp tục định hình tầm nhìn, chiến lược và quá trình phát triển của tổ chức. Ngược lại, khi quyền điều hành đã chuyển sang các nhà quản trị chuyên nghiệp hoặc chủ sở hữu khác, doanh nghiệp đã bước sang một giai đoạn phát triển mới, mặc dù quy mô có thể vẫn còn nhỏ hoặc rất lớn.

Cách tiếp cận này giúp đưa khởi nghiệp trở về đúng bản chất của nó: một khoa học nghiên cứu quá trình hình thành tổ chức kinh doanh mới và vai trò của nhà sáng lập trong việc kiến tạo giá trị. Chỉ khi thống nhất được những khái niệm nền tảng ấy, chúng ta mới có thể xây dựng được chương trình đào tạo chuẩn mực, thực hiện những nghiên cứu có giá trị học thuật, hoạch định chính sách đúng đắn và phát triển một hệ sinh thái khởi nghiệp thực sự hiệu quả cho Việt Nam.

TS.Đinh Việt Hòa