Di sản trong thời đại số: Từ gìn giữ giá trị quá khứ đến kiến tạo tương lai

(VINEN) - Hội thảo khoa học quốc tế về khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số năm 2026 đặt ra những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn về nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong môi trường số. Đây không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà còn là hành trình kết nối ký ức lịch sử, bản sắc văn hóa với tri thức, sáng tạo và phát triển bền vững.

Trong dòng chảy mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức con người tiếp cận, lưu giữ và truyền tải tri thức. Đối với lĩnh vực khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục, công nghệ số mở ra những phương pháp nghiên cứu mới, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và di sản của dân tộc trong một thế giới ngày càng kết nối.
Từ góc nhìn đó, Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản trong thời đại số”, diễn ra ngày 17/10/2026 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, là diễn đàn trao đổi học thuật có ý nghĩa thiết thực, góp phần làm rõ vai trò của công nghệ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời thúc đẩy sự giao thoa giữa nghiên cứu khoa học, giáo dục và thực tiễn phát triển.

Chuyển đổi số mở ra không gian mới cho di sản
Di sản không chỉ là những công trình kiến trúc, hiện vật, di tích lịch sử hay danh lam thắng cảnh. Di sản còn bao hàm ngôn ngữ, phong tục, tập quán, nghệ thuật dân gian, tri thức bản địa và những giá trị tinh thần được hình thành, trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó là nguồn lực văn hóa quan trọng góp phần tạo nên bản sắc, sức mạnh nội sinh và năng lực phát triển của mỗi quốc gia.
Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, nhiều loại hình di sản đang đứng trước những thách thức như nguy cơ mai một, hạn chế về nguồn lực bảo tồn, khoảng cách giữa thế hệ trẻ với truyền thống và những khó khăn trong việc tiếp cận công chúng. Các phương thức lưu trữ, giới thiệu di sản theo cách truyền thống, nếu không được đổi mới, có thể chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiếp nhận thông tin của xã hội hiện đại.
Công nghệ số tạo ra những khả năng mới để giải quyết các thách thức này. Số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản, ứng dụng công nghệ quét ba chiều (3D), thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ tái hiện không gian lịch sử, phục dựng hiện vật, kết nối nguồn tư liệu phân tán và mở rộng khả năng tiếp cận di sản vượt qua giới hạn địa lý.
Đặc biệt, môi trường số cho phép di sản được giới thiệu bằng nhiều hình thức sinh động như phim tài liệu, podcast, triển lãm trực tuyến, bản đồ tương tác và các sản phẩm truyền thông đa phương tiện. Khi được tổ chức khoa học, những phương thức này không chỉ giúp lưu giữ thông tin mà còn tạo điều kiện để công chúng tham gia khám phá, tìm hiểu và chia sẻ các giá trị văn hóa.
Dẫu vậy, cần khẳng định rằng số hóa không đồng nghĩa với bảo tồn toàn diện. Công nghệ có thể lưu giữ hình ảnh, âm thanh và dữ liệu, nhưng không thể tự thân thay thế không gian văn hóa sống, người thực hành di sản hay những ý nghĩa lịch sử gắn với cộng đồng. Vì thế, chuyển đổi số phải được triển khai trên cơ sở nghiên cứu nghiêm túc, tôn trọng tính xác thực và bảo đảm quyền lợi của chủ thể di sản.
Từ nghiên cứu liên ngành đến đổi mới giáo dục
Một trong những vấn đề quan trọng được đặt ra là thúc đẩy sự kết nối giữa khoa học xã hội, nhân văn, giáo dục và công nghệ. Nghiên cứu di sản trong thời đại số không thể chỉ dừng lại ở việc thu thập, lưu trữ dữ liệu, mà cần phát triển các phương pháp phân tích, giải thích và đánh giá giá trị di sản trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội cụ thể.
Sự phối hợp giữa nhà nghiên cứu, chuyên gia công nghệ, cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý và cộng đồng sẽ tạo điều kiện hình thành những mô hình bảo tồn có tính hệ thống. Trong đó, dữ liệu số cần được chuẩn hóa, kiểm chứng, cập nhật và quản trị phù hợp; các vấn đề về bản quyền, quyền riêng tư, an toàn thông tin và nguy cơ xuyên tạc nội dung lịch sử cũng cần được quan tâm.
Trong giáo dục, công nghệ số có thể giúp đưa di sản đến gần hơn với học sinh, sinh viên thông qua học liệu mở, bài giảng tương tác, tham quan bảo tàng trực tuyến và các dự án nghiên cứu thực địa kết hợp nền tảng số. Người học không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn có thể trực tiếp tham gia sưu tầm, số hóa, phân loại tư liệu và xây dựng sản phẩm truyền thông về di sản. Cách tiếp cận này góp phần phát triển tư duy phản biện, năng lực nghiên cứu, kỹ năng số và ý thức trách nhiệm đối với việc gìn giữ bản sắc văn hóa. Quan trọng hơn, giáo dục di sản cần hướng tới việc giúp thế hệ trẻ hiểu được giá trị của quá khứ, nhận diện những biến đổi của hiện tại và chủ động tham gia kiến tạo tương lai.

Phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững
Từ góc độ kinh tế và khởi nghiệp, di sản còn là nguồn lực có khả năng tạo ra những giá trị mới nếu được khai thác đúng hướng. Sự kết hợp giữa tài nguyên văn hóa, công nghệ và năng lực sáng tạo có thể mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp sáng tạo, sản phẩm thủ công truyền thống, nội dung số và các mô hình kinh doanh dựa trên bản sắc địa phương.
Các doanh nghiệp khởi nghiệp có thể tham gia xây dựng nền tảng giới thiệu điểm đến, phát triển tour trải nghiệm số, sản xuất nội dung văn hóa, thiết kế sản phẩm lưu niệm sáng tạo hoặc ứng dụng công nghệ để quảng bá làng nghề.

Những mô hình này không chỉ góp phần mở rộng thị trường mà còn tạo thêm sinh kế cho cộng đồng, khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống và nâng cao giá trị kinh tế của di sản. Tuy nhiên, phát triển kinh tế di sản cần tránh thương mại hóa cực đoan, làm sai lệch ý nghĩa văn hóa hoặc tước đi quyền chủ động của cộng đồng. Giá trị kinh tế phải song hành với trách nhiệm xã hội, bảo tồn bản sắc và phân chia lợi ích công bằng. Đây chính là nền tảng để hình thành các mô hình khởi nghiệp văn hóa có chiều sâu, bền vững và mang lại giá trị lâu dài.

Di sản số – cầu nối giữa quá khứ và tương lai
Hội thảo khoa học quốc tế năm 2026 với chủ đề nghiên cứu và phát huy giá trị di sản trong thời đại số gợi mở một cách tiếp cận quan trọng: coi di sản không chỉ là đối tượng cần gìn giữ, mà còn là nguồn lực tri thức, giáo dục, sáng tạo và phát triển. Trong kỷ nguyên số, thách thức không đơn thuần là làm thế nào để đưa di sản lên các nền tảng công nghệ, mà là làm thế nào để công nghệ phục vụ con người, giúp những giá trị lịch sử và văn hóa tiếp tục hiện diện có ý nghĩa trong đời sống đương đại.

Khi nghiên cứu khoa học được kết nối với giáo dục, công nghệ, truyền thông và tinh thần khởi nghiệp có trách nhiệm, di sản sẽ vượt ra khỏi giới hạn của những tư liệu được lưu giữ, trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo và động lực phát triển cộng đồng. Gìn giữ di sản là trách nhiệm với quá khứ; phát huy di sản bằng tri thức và công nghệ là trách nhiệm với hiện tại; trao truyền những giá trị ấy cho các thế hệ mai sau chính là đầu tư cho tương lai của dân tộc./.

VĂN TUẤN - VĂN MƯỜI