Mường Cốc - Từ một bản làng đến mô hình Khởi nghiệp du lịch cộng đồng: Bài toán khởi nghiệp từ vốn văn hoá

(VINEN) - Trong hệ sinh thái khởi nghiệp hiện nay, khi nhiều địa phương vẫn loay hoay tìm kiếm sản phẩm khác biệt để phát triển kinh tế nông thôn, thì tại xã Mỹ Đức (Hà Nội), một câu chuyện đáng chú ý đang diễn ra. Chỉ trong vòng tám tháng, từ những ngôi nhà sàn của đồng bào Mường, những con đường làng, những khu vườn bản địa và những giá trị văn hóa tưởng như quen thuộc, một mô hình du lịch cộng đồng đã từng bước hình thành, hoàn thiện và chính thức được công bố.

Điều đáng nói hơn cả không phải là tốc độ triển khai nhanh, mà là cách cộng đồng địa phương đã lựa chọn con đường phát triển: không bê nguyên mô hình du lịch của nơi khác, không xây dựng những công trình đồ sộ để thu hút khách, mà khởi nghiệp từ chính những gì mình đang sở hữu. Đó là tư duy đáng để nghiên cứu. Khởi nghiệp không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng tiền.

Trong nhiều năm, khi nói đến khởi nghiệp, người ta thường nhắc đến vốn đầu tư, công nghệ, chuyển đổi số hay những ý tưởng triệu đô. Nhưng thực tế cho thấy, ở khu vực nông thôn, nguồn lực lớn nhất lại nằm ở những giá trị tưởng chừng vô hình: văn hóa, con người và bản sắc.

Mường Cốc là minh chứng điển hình.

Ở đây, người dân không sở hữu những khu nghỉ dưỡng cao cấp, không có bãi biển hay những công trình giải trí hiện đại. Điều họ có là những nếp nhà sàn truyền thống, những làn điệu dân ca Mường, nghề thủ công, ẩm thực địa phương, cảnh quan tự nhiên và một cộng đồng còn lưu giữ được nếp sống bản địa.

Trong kinh tế sáng tạo, đó chính là "nguồn vốn mềm" – loại tài sản ngày càng có giá trị trong xu hướng du lịch trải nghiệm trên thế giới. Điều khác biệt của Mường Cốc nằm ở chỗ: cộng đồng không bán cảnh quan, mà bán trải nghiệm; không bán dịch vụ lưu trú đơn thuần, mà bán cảm xúc và câu chuyện. Đó mới là giá trị bền vững. Tám tháng – khoảng thời gian ngắn để xây dựng niềm tin. Một khu du lịch cộng đồng không thể hình thành chỉ bằng quyết định hành chính. Đằng sau tám tháng chuẩn bị là quá trình thay đổi tư duy của người dân.

Từ việc cải tạo nhà ở thành homestay, chỉnh trang cảnh quan, xây dựng quy trình đón khách, tập huấn kỹ năng phục vụ, bảo tồn văn hóa Mường, phát triển sản phẩm OCOP, đến việc kết nối doanh nghiệp lữ hành và truyền thông điểm đến... tất cả đều là những bước đi của một hệ sinh thái khởi nghiệp cộng đồng.

Ở góc độ chuyên gia phát triển địa phương, điều đáng ghi nhận nhất chính là sự tham gia của người dân. Khởi nghiệp cộng đồng chỉ thành công khi người dân trở thành chủ thể. Nếu người dân chỉ đứng ngoài quan sát, mọi dự án đều khó tồn tại lâu dài. Nếu người dân trực tiếp tạo ra sản phẩm, trực tiếp hưởng lợi và cùng gìn giữ giá trị văn hóa, mô hình mới có khả năng phát triển bền vững. Mường Cốc đang lựa chọn hướng đi thứ hai. Du lịch cộng đồng thực chất là một mô hình kinh tế, nhiều người vẫn nghĩ du lịch cộng đồng đơn giản là làm homestay, thực tế hoàn toàn khác.

Một điểm đến thành công phải hình thành được chuỗi giá trị kinh tế. Một du khách đến Mường Cốc không chỉ thuê phòng nghỉ. Họ có thể sử dụng dịch vụ ăn uống, trải nghiệm văn hóa Mường; tham gia hoạt động nông nghiệp; mua nông sản; mua sản phẩm thủ công; thuê hướng dẫn viên bản địa; tham gia biểu diễn văn nghệ.... Sử dụng phương tiện di chuyển, mỗi hoạt động ấy đều tạo thêm thu nhập cho một nhóm hộ dân khác nhau, đó là bản chất của kinh tế cộng đồng.

Khác với nhiều mô hình du lịch truyền thống, lợi nhuận không tập trung vào một doanh nghiệp, mà được phân bổ rộng trong cộng đồng dân cư. Đây cũng là lý do vì sao nhiều quốc gia xem du lịch cộng đồng là công cụ giảm nghèo hiệu quả. Giá trị lớn nhất là khởi nghiệp ngay trên quê hương. Một trong những bài toán khó nhất của khu vực nông thôn hiện nay là tình trạng lao động trẻ rời quê. Khi cơ hội việc làm ít, thanh niên buộc phải lên thành phố. Hệ quả là làng quê dần mất đi lực lượng lao động trẻ, du lịch cộng đồng mở ra một hướng đi khác.

Người trẻ có thể trở thành hướng dẫn viên, làm truyền thông số, kinh doanh đặc sản, quản trị homestay, thiết kế sản phẩm lưu niệm, quay phim, chụp ảnh, kinh doanh trên nền tảng số... Hay đơn giản là kể những câu chuyện của quê hương bằng chính ngôn ngữ hiện đại. Khởi nghiệp lúc này không còn là rời quê để lập nghiệp, mà là làm giàu ngay trên mảnh đất mình sinh ra, đó là xu hướng phát triển nông thôn mới đáng được khuyến khích.

Điều Mường Cốc cần sau lễ công bố Lễ công bố chỉ là điểm khởi đầu, thách thức lớn nhất nằm ở giai đoạn vận hành. Một điểm đến muốn tồn tại cần duy trì chất lượng dịch vụ đồng đều, giữ gìn môi trường, không thương mại hóa quá mức bản sắc văn hóa, xây dựng sản phẩm mới theo từng mùa, đào tạo liên tục cho người dân, Ứng dụng công nghệ số trong quản trị, xây dựng hệ thống nhận diện thương hiệu, liên kết với các doanh nghiệp lữ hành, đặc biệt là xây dựng chiến lược truyền thông dài hạn.

Ngày nay, du khách lựa chọn điểm đến không chỉ chạy quảng cáo, họ tìm kiếm trên Google, theo dõi TikTok, xem YouTube, đọc đánh giá trên mạng xã hội. Một điểm đến đẹp nhưng thiếu truyền thông sẽ rất khó cạnh tranh. Ngược lại, một điểm đến có câu chuyện hấp dẫn sẽ tạo sức lan tỏa mạnh mẽ. Mường Cốc cần được kể bằng những câu chuyện thật. Câu chuyện của người Mường; Câu chuyện của những người trẻ trở về quê; Câu chuyện của những ngôi nhà sàn giữ lửa nhiều thế hệ và câu chuyện về hành trình biến văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Từ mô hình địa phương đến bài học quốc gia

Việc công bố khu du lịch cộng đồng tại Mỹ Đức không chỉ mang ý nghĩa đối với một địa phương, đây còn là một trường hợp nghiên cứu đáng giá về phát triển kinh tế dựa trên tài sản văn hóa. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, khái niệm đổi mới không nên chỉ giới hạn trong công nghệ. Đổi mới còn là cách nhìn lại những giá trị truyền thống bằng tư duy kinh tế hiện đại. Biến một làn điệu dân ca thành sản phẩm du lịch; Biến một bữa cơm Mường thành trải nghiệm văn hóa; Biến một ngôi nhà sàn thành không gian nghỉ dưỡng; Biến câu chuyện của người dân thành thương hiệu địa phương đó đều là những sáng tạo và giá trị của sáng tạo ấy không chỉ mang lại doanh thu, mà còn góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc trong quá trình phát triển.

Trong rất nhiều mô hình khởi nghiệp hiện nay, Mường Cốc mang đến một thông điệp khác biệt: khởi nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều mới hoàn toàn, mà có thể bắt đầu từ việc đánh thức những giá trị đang ngủ quên. Tám tháng là quãng thời gian ngắn để hình thành một điểm đến, nhưng đủ dài để chứng minh rằng khi chính quyền đồng hành, chuyên gia hỗ trợ, doanh nghiệp kết nối và người dân trở thành chủ thể, những giá trị văn hóa bản địa hoàn toàn có thể chuyển hóa thành động lực phát triển kinh tế.

Lễ công bố khu du lịch cộng đồng tại Mỹ Đức vì thế không chỉ đánh dấu sự ra đời của một điểm đến mới trên bản đồ du lịch Hà Nội. Quan trọng hơn, nó mở ra một cách tiếp cận mới về khởi nghiệp nông thôn – nơi mỗi mái nhà sàn, mỗi điệu hát Mường, mỗi sản vật quê hương đều có thể trở thành một "tài sản khởi nghiệp" nếu được tổ chức, quản trị và truyền thông đúng cách.

Nếu được tiếp tục đầu tư bằng tư duy chuyên nghiệp, Mường Cốc hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu của một thế hệ làng du lịch cộng đồng mới: phát triển bằng văn hóa, cạnh tranh bằng bản sắc và tăng trưởng bằng sức mạnh của cộng đồng. Đó không chỉ là thành công của một bản làng Mường ở Mỹ Đức, mà còn là gợi mở cho hành trình phát triển kinh tế nông thôn của nhiều địa phương trên cả nước trong kỷ nguyên kinh tế sáng tạo và khởi nghiệp bền vững./.

Minh Hiếu - Mai Ngoc