Khi giá trị bản địa trở thành nền tảng cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững

(VINEN) - Trong bối cảnh kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững trở thành xu thế toàn cầu, nhiều mô hình khởi nghiệp Việt Nam đang lựa chọn khai thác giá trị từ tài nguyên bản địa thay vì chạy theo những cuộc đua công nghệ thuần túy. Từ một loài cây gắn bó với lịch sử dân tộc, Hợp tác xã Mây Tre Đan Thủy Tuyết đang từng bước kiến tạo Hệ sinh thái Tre Việt Nam – một mô hình kết nối sản xuất, văn hóa, du lịch, giáo dục và đổi mới sáng tạo. Đây không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà còn gợi mở một hướng đi mới cho hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam.

Tư duy mới từ một giá trị truyền thống

Tre từ lâu đã trở thành biểu tượng của văn hóa Việt Nam. Hình ảnh lũy tre làng, chiếc đòn gánh, mái nhà tranh hay những sản phẩm thủ công mộc mạc đã hiện diện trong đời sống người Việt suốt hàng nghìn năm. Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ, cây tre chủ yếu được nhìn nhận như một loại nguyên liệu có giá trị kinh tế thấp, phục vụ sản xuất thủ công truyền thống.

Trong khi đó, trên thế giới, tre đang được xem là vật liệu xanh của thế kỷ XXI. Với tốc độ sinh trưởng nhanh, khả năng hấp thụ carbon cao và tính thân thiện với môi trường, tre ngày càng được ứng dụng trong kiến trúc, nội thất, vật liệu sinh học, thời trang và nhiều lĩnh vực công nghiệp sáng tạo.

Khoảng cách giữa cách thế giới nhìn nhận cây tre và cách chúng ta khai thác nguồn tài nguyên này đã đặt ra một bài toán mới cho những người làm khởi nghiệp: làm thế nào để nâng tầm giá trị của tre bằng tư duy đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ dừng lại ở việc sản xuất các sản phẩm truyền thống? Đó cũng là câu hỏi khởi nguồn cho ý tưởng xây dựng Hệ sinh thái Tre Việt Nam.

Khởi nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm mà kiến tạo hệ sinh thái

Theo ông Nguyễn Văn Huynh, Chuyên gia Khởi nghiệp Quốc gia, đồng sáng lập Hợp tác xã Mây Tre Đan Thủy Tuyết, lợi thế cạnh tranh của các mô hình khởi nghiệp trong giai đoạn mới không còn nằm ở việc tạo ra một sản phẩm đơn lẻ, mà ở khả năng kết nối các nguồn lực để hình thành hệ sinh thái giá trị.

Nếu trước đây một cây tre chỉ được sử dụng để làm vài sản phẩm thủ công, thì dưới góc nhìn của kinh tế tuần hoàn, toàn bộ giá trị của cây tre đều có thể được khai thác.

Đó là các dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ, nội thất, kiến trúc xanh, quà tặng doanh nghiệp, không gian trải nghiệm, du lịch cộng đồng, workshop sáng tạo, trà lá tre ứng dụng công nghệ nano, măng tre và đặc sản địa phương, giáo dục trải nghiệm, đồng thời mở ra tiềm năng tham gia thị trường tín chỉ carbon trong tương lai. Từ tư duy "làm ra sản phẩm", mô hình đang chuyển sang tư duy "kiến tạo hệ sinh thái", nơi mỗi mắt xích đều tạo ra giá trị gia tăng cho toàn bộ chuỗi.

Liên kết để gia tăng giá trị bản địa

Điểm khác biệt của mô hình không nằm ở quy mô sản xuất mà ở cách tổ chức hệ sinh thái.

Thay vì chỉ tập trung vào hoạt động của một hợp tác xã, mô hình hướng tới kết nối người trồng tre, nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp, trường đại học, nhà khoa học, đơn vị lữ hành, chính quyền địa phương và cộng đồng khởi nghiệp.

Mỗi chủ thể tham gia đóng góp một năng lực khác nhau, từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất, thương mại hóa đến truyền thông và phát triển thị trường. Cách tiếp cận này phản ánh đúng xu hướng phát triển của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiện nay, nơi giá trị được tạo ra thông qua sự liên kết đa ngành thay vì hoạt động đơn lẻ của từng doanh nghiệp.

Khởi nghiệp tạo tác động – xu hướng của nền kinh tế mới

Một trong những điểm đáng chú ý của mô hình là mục tiêu phát triển không chỉ dừng ở hiệu quả kinh doanh.

Thông qua việc phát triển chuỗi giá trị từ tre, mô hình đồng thời hướng đến bảo tồn nghề thủ công truyền thống, gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương, tạo việc làm cho lao động nông thôn, khuyến khích thanh niên trở về quê hương khởi nghiệp, phát triển du lịch cộng đồng và lan tỏa lối sống xanh.

Đây cũng là xu hướng đang được nhiều quốc gia thúc đẩy dưới khái niệm khởi nghiệp tạo tác động (Impact Startup), trong đó doanh nghiệp không chỉ tạo ra lợi nhuận mà còn giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, những mô hình khai thác tài nguyên bản địa theo hướng kinh tế tuần hoàn được kỳ vọng sẽ mở ra nhiều dư địa phát triển mới.

Từ làng nghề đến thương hiệu quốc gia

Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện sở hữu hàng trăm làng nghề liên quan đến tre và mây đan trải dài trên nhiều vùng miền. Tuy nhiên, phần lớn vẫn hoạt động phân tán, thiếu liên kết chuỗi và chưa xây dựng được thương hiệu đủ mạnh trên thị trường quốc tế.

Việc hình thành một hệ sinh thái chung không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo điều kiện để chuẩn hóa chất lượng, phát triển thiết kế, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Đó cũng là nền tảng để mỗi làng nghề không chỉ bán sản phẩm, mà còn kể câu chuyện văn hóa, phát triển du lịch trải nghiệm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo.

Nếu được đầu tư đúng hướng, cây tre hoàn toàn có thể trở thành một trong những biểu tượng mới của ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế xanh Việt Nam.

Khơi dậy sức mạnh của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam

Thực tiễn cho thấy, nhiều mô hình khởi nghiệp thành công trên thế giới đều không phát triển từ những nguồn lực quá lớn, mà bắt đầu bằng việc nhìn thấy giá trị mới trong những điều tưởng chừng quen thuộc.

Đối với cây tre cũng vậy. Điều tạo nên sự khác biệt không nằm ở bản thân loài cây, mà ở tư duy đổi mới sáng tạo trong cách khai thác, tổ chức và kết nối các nguồn lực.

Từ một nguyên liệu truyền thống, tre có thể trở thành nền tảng cho một hệ sinh thái kinh tế xanh; từ một làng nghề, có thể hình thành một thương hiệu quốc gia; và từ những giá trị bản địa, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội tạo ra những sản phẩm mang tầm vóc toàn cầu.

Đó không chỉ là câu chuyện của Hợp tác xã Mây Tre Đan Thủy Tuyết, mà còn là một gợi mở đáng chú ý về con đường phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên kinh tế xanh, nơi đổi mới sáng tạo được xây dựng trên chính nền tảng văn hóa, tài nguyên và bản sắc của dân tộc.

TT